
تو این مطلب
امروز یه رپر فارسی بدون عکس و کلیپ و پیج اینستاگرام تقریباً وجود نداره. ولی یه دورهای گروهی بود که صداش همهجا میپیچید و چهرهاش تقریباً هیچجا نبود. اون گروه زدبازی بود، و این پست دربارهٔ همون دورهٔ «بیچهرهست»، از روی چیزهایی که منابع عمومی دربارش گفتن.
راستش این یکی از چیزهاییه که زاخارهای قدیمی رو از زاخارهای جدید جدا میکنه. این سایت یه آرشیو طرفدارانهست و به گروه ربطی نداره، پس هرچی مینویسم از روی منبعهای بیرونیه که اسمشون رو میگم.
«یکی از مخفیترین گروههای زیرزمینی»
اصلیترین سند ما برنامهٔ «روز هفتم» بیبیسی فارسیه، که تیر ۱۳۸۵ (ژوئیهٔ ۲۰۰۶) یه گفتگو با گروه پخش کرد. بیبیسی اونجا زدبازی رو «یکی از مخفیترین گروههای زیرزمینی ایران» معرفی میکنه و میگه گروه توی دو سال قبلش از راه اینترنت «طرفدارانِ افراطی» پیدا کرده بود.
همین یه جمله کل ماجرا رو خلاصه میکنه: نه رادیو، نه تلویزیون، نه مجوز، نه آلبوم توی مغازه. فقط فایل و اینترنت.
بیبیسی همین گفتگو رو اولین مصاحبهٔ رسمی گروه هم معرفی کرده. اطلاعاتش توی صفحهٔ گفتگوی بیبیسی فارسی ثبت شده؛ اصل گزارش مال بیبیسی فارسیه.
چی پخش میشد و چطور؟
بر پایهٔ همون گفتگو، یکی از اولین کارهای گروه مجموعهای به اسم «زدبازی-۱» بود که روی آهنگهای D12 خونده شده بود. بیبیسی میگه این کار «توی اینترنت رفت و کلی دانلود شد». آهنگهای اولیه هم، طبق همون مصاحبه، بیشتر توی خونهٔ مهراد ضبط میشدن.
پس تصویر روشنه: یه تعداد آدم، یه سری فایل صوتی، و شنوندههایی که نمیدونستن این صداها مال کیه. اگه بخوای حسوحال همین دوره رو از زاویهٔ دیگهای ببینی، پست نوستالژی زدبازی: سیدیهای دستبهدست رو بخون.
یه نکته: من نمیتونم بگم توی اون سالها دقیقاً چند نفر گروه رو میشناختن. هیچ عدد قابلاعتمادی ندارم. فقط میدونم بیبیسی از «طرفدارانِ افراطی» حرف زده، یعنی تعداد کمی که خیلی جدی دنبالشون میکردن.
حرف زدن بدون چهره
توی همین مصاحبه، بچهها از زبانشون دفاع میکنن. مهراد میگه «فحش جزو فرهنگ موسیقی رپه» و سامان میگه رپ «اصلاً دربارهٔ صحبت عامیانهست» (بیبیسی فارسی، ۱۳۸۵). برداشت من اینه که این صراحت با اون ناشناسبودن جور بود: وقتی صورتت دیده نمیشه، راحتتر همونطور که توی کوچه حرف میزنی، توی آهنگ هم حرف میزنی. این فقط نظر منه، نه حرف خود اعضا.
مصاحبه موقع ضبط آهنگ «بیحس» انجام شده (بیبیسی فارسی، ۱۳۸۵). اگه کنجکاوی اون آهنگ چی بود، صفحهٔ بیحس و پست بیحس: آهنگی که وسط مصاحبهٔ بیبیسی ضبط میشد رو ببین.
یه نکتهٔ جالب دیگه توی صفحهٔ همین مصاحبه: سیجل اون زمان فرانسه درس میخوند و توی گفتگو نبود. سه نفر صحبت میکنن: سامان ویلسون، مهراد هیدن و سهراب امجی.
از اینترنت تا سن
بیبیسی تو وبلاگش (مهر ۱۳۸۵) هم دربارهٔ اجرای زنده نوشته. بر اساس همون منبع و ویکیپدیای انگلیسی، گروه اون سال توی لندن اجرا داشت: یه شب توی «کافه دو پاری» با «بیحس» و «پارتی»، و بعد توی Cobden Club توی برنامهای که بنیاد میراث ایران برگزار کرده بود. پس «پارتی» هم از همون آهنگهایی بود که زنده اجرا شد.
برای من این بخش جالبترین قسمت داستانه. گروهی که تا اون موقع بیشتر یه اسم و یه صدا بود، یه دفعه روی سن میرفت و آدمهاش دیده میشدن. ولی لطفاً اشتباه نکن: اجرای زنده توی لندن به معنی شناختهشدن توی ایران نبود. اینکه چقدر از طرفدارهای داخل ایران این اجراها رو دیدن یا ازش خبر داشتن، توی منابع من نیست.
چرا هنوز یادمونه که چهره نداشتن
پس بالاخره چهرهها کی دیده شدن؟ نمیتونم یه تاریخ دقیق بدم، چون «اولین عکس» یا «اولین فیلم» توی منابع ثبت نشده. چیزی که دارم اینه: ویکیپدیای انگلیسی میگه تا زمان مستند رادیو جوان گروه نه موزیکویدئو داشت نه مصاحبهٔ تصویری. مستند «از زیرزمین تا بامِ تهران» به کارگردانی اردشیر احمدی بود و رادیو جوان بیرونش داد، تاریخ انتشارش ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۱۴ (دی ۱۳۹۲) ثبت شده.
یعنی از اولین مصاحبهٔ صوتی تا اولین کار تصویری، حدود هفت سال فاصله افتاد. این جمعبندی از مقایسهٔ دو منبعه، یعنی بیبیسی ۱۳۸۵ و تاریخ مستند، نه جملهای که کسی مستقیم گفته باشه. و یادت باشه که این ادعا که تا اون روز ویدئو نبوده، فقط از ویکیپدیای انگلیسی میآد و من منبع دومی براش ندارم، پس بهعنوان «طبق این منبع» بخونش.
مستند رو میتونی از صفحهٔ مستند پیدا کنی. اگه میخوای ببینی گروه چطور از اون دورهٔ صوتی رسید به تصویر، از همینجا شروع کن.
اون روزا و امروز
برای نسل جدیدتر، اولین آشنایی با یه گروه معمولاً با یه کلیپ یا یه پست شروع میشه. برای زاخارهای قدیمی، اولین آشنایی یه اسم فایل بود، بعد صدا، و خیلی بعدتر چهره.
حالا که چهرهٔ همه معلومه، شاید سخت باشه تصور کنی آدمها فقط با صدا یه گروه رو دوست داشته باشن. ولی به نظر من همین بیچهرهبودن بود که حواس رو میداد به متن و بیت. وقتی تنها چیزی که داری یه فایل و یه صداست، بیشتر گوش میدی.
البته این فقط یه برداشت شخصیه. هیچ منبعی نمیگه گروه عمداً چهرهاش رو مخفی کرده بود، و من هم نمیخوام چیزی رو حدس بزنم. شاید هم سادهتر از اینها بود: اون موقع اینترنت و موبایل اینقدر تصویر تولید نمیکرد.
یه چیز دیگه هم هست که به نظرم باید گفت. وقتی از «گروه مرموز» حرف میزنیم، خیلی راحت میشه افسانه ساخت: که عمداً قایم میشدن، که کسی نمیدونست کین، که یه راز بزرگ پشتشه. من هیچکدوم رو توی منابع پیدا نکردم و نمینویسم. چیزی که واقعاً مستنده کوچیکتر و واقعیتره: چند همکلاسی و دوست، یه ضبط خونگی، و اینترنت.
اگه میخوای ببینی همین صدای بدونچهره چطور به یه آهنگ فراگیر رسید، تابستون کوتاهه رو ببین. بیتش رو جیجی توی پاریس ساخت و سیجل برای سامان و مهراد پخشش کرد (مستند، به نقل از ویکیپدیای انگلیسی). برای ریشهٔ بیتش پست بیت تابستون کوتاهه هست.
سؤالات متداول
زدبازی چه سالی با چهره شناخته شد؟
تاریخ دقیقی توی منابع من نیست. چیزی که هست: بیبیسی فارسی در ۱۳۸۵ گروه رو «یکی از مخفیترین گروههای زیرزمینی» خوند، و ویکیپدیای انگلیسی میگه تا مستند رادیو جوان (دی ۱۳۹۲) گروه موزیکویدئو و مصاحبهٔ تصویری نداشت.
گروه مرموز رپ فارسی یعنی چی؟ زدبازی واقعاً مرموز بود؟
«مرموز» برداشت منه، نه اصطلاح رسمی. ولی بیبیسی فارسی در ۱۳۸۵ از «مخفیترین گروههای زیرزمینی» حرف زد، و این نشون میده بیرون از حلقهٔ طرفدارها خیلیها گروه رو نمیشناختن.
اولین مصاحبهٔ زدبازی کی بود؟
بیبیسی فارسی گفتگوی تیر ۱۳۸۵ (۷ ژوئیهٔ ۲۰۰۶) رو اولین مصاحبهٔ رسمی گروه معرفی کرده. سه نفر توش حرف میزنن: سامان ویلسون، مهراد هیدن و سهراب امجی.
مستند زدبازی رو کی ساخت؟
مستند «از زیرزمین تا بامِ تهران» به کارگردانی اردشیر احمدی و از رادیو جوان منتشر شد. تاریخ ثبتشدهاش ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۱۴ (دی ۱۳۹۲) است (ویکیپدیای انگلیسی و فارسی).


